Nýsköpun í ríkisrekstri í Evrópu

Stefnumörkun Sambands starfsmannafélaga hins opinbera í Evrópu (EPSU)

Inngangur
1. Samband starfsmannafélaga hins opinbera í Evrópu (EPSU) og stéttarfélög þess eru einhuga um að taka virkan og skapandi þátt í nýsköpun í opinbera geiranum í aðildarríkjunum. Við erum þeirrar skoðunar að ekki sé einungis mögulegt heldur nauðsynlegt að stuðla samtímis að því að:
- - styrkja lýðræðislega og siðferðilega innviði opinberrar stjórnsýslu
  - nýta opinbert fjármagn vel og á markvissan hátt;
  - bæta þjónustu og auka gæði og svörun stjórnsýslunnar
  - stuðla að auknu atvinnuöryggi, betri starfssamningum og starfsgæðum meðal opinberra starfsmanna og annarra ríkisstarfsmanna.
1. Þessarri stefnumarkandi greinargerð er ætlað að skýra á hvaða hátt við teljum að hægt sé að ná þessum markmiðum á markvissan hátt og til frambúðar. Við beitum okkur fyrir jákvæðri sýn á tilgang, ferli og ytra snið þeirrar nýsköpunar sem best hentar opinberri stjórnsýslu. Um leið lýsum við okkur andvíg aðferðum sem miða að því að skera niður útgjöld á kostnað umfangs og gæða þjónustunnar og rýra þá lýðræðislegu ábyrgð og siðferðilegu gildi sem hljóta að liggja aðferðunum til grundvallar ekki síður en störfum félagsmanna okkar, kjörum þeirra og starfsréttindum. Við erum uggandi vegna þess hversu mjög orðið "nýsköpun" er orðið að fegrunarheiti fyrir niðurskurð, verktakasamninga og einkavæðingu starfa og þjónustu.
1. Við bendum á að í orðsendingu Evrópusambandsins, Nýsköpun vinnuskipulagsins - jákvæð aðferð til breytinga (Modernising the organisation of work - a positive approach to change), er lögð á hersla á að "fyrsta skrefið" sé að málsaðilar tileinki sér sameiginleg markmið. Við bjóðum þau markmið sem tilgreind eru í málsgrein 1.1 sem upphafsviðmiðun í þessu vinnuferli. Við tökum einnig og ekki síður undir það eindregna viðhorf sem fram kemur í orðsendingunni að þessi markmið náist því aðeins að ríkisstarfsmenn og samtök þeirra taki fullan þátt í breytingunum, því "raunhæfar lausnir þurfa að eiga uppsprettu sína á vinnustaðnum". Skilyrði fyrir þátttöku af þessu tagi er að starfsmannafélög séu viðurkennd sem réttmætir fulltrúar starfsmanna hins opinbera. Samskipti á félagslegum grunni og samstarf milli vinnuveitenda og starfsmannafélaga fyrir hönd ríkisstarfsmanna er ekki hindrun á vegi nýsköpunar. Þvert á móti er það einmitt á þessum vettvangi sem hægt er að skapa bestu aðstæðurnar fyrir nýsköpun, svo hún megi gefa góða raun og duga til frambúðar.
1. Opinber stjórnsýsla í Evrópu er breytileg eftir löndum hvað varðar stjórnarskrárgrunn, formgerð, skipulag og menningarhefð, umfang og stöðu gagnvart öðrum geirum hins opinbera. Jafnvel hugtakið opinber þjónusta er breytilegt eftir þjóðarhefðum rétt eins og almennt viðhorf til hennar. Í Frakklandi til dæmis, þar sem opinber fjárframlög hafa leitt til stuðnings alls þorra fólks við opinbera þjónusta (eins og sést hefur af stuðningi við aðgerðir verkalýðsfélaga til verndar henni), og þar sem almennt fylgi við opinbera þjónustu á sér einkar djúpar sögulegar rætur, eru almenn viðhorf talsvert önnur en í þeim löndum, t.d. í Bretlandi, þar sem fjármálastefna ríkisstjórna og önnur stefnumörkun hefur verið hluti af kerfisbundnu (en þó ekki alfarið árangursríku) átaki til að minnka stuðning almennings við opinbera þjónustu.
2. Samtals starfa um það bil fjórar milljónir manna við opinbera þjónustu í aðildarlöndum Evrópusambandsins (ekki liggja fyrir ótvíræðar tölur vegna mismunandi talningarkerfa). Umfang þjónustunnar sem þeir veita er einnig breytilegt. Allir eiga þessir starfsmenn þó það sameiginlegt að veita grunnþjónustu á borð við þjóðaröryggi og varnir, skattheimtu og framkvæmd stefnu ríkisstjórna. Mismunandi er eftir löndum hvernig ábyrgð fyrir aðra þjónustu, svo sem almannatryggingar og opinbera atvinnumiðlun, dreifist milli hins opinbera, sveitarstjórna eða (bæjar) borgarstjórna.
1. Burtséð frá mismunandi þjóðlegum bakgrunni verður ríkisrekstur hvarvetna fyrir sameiginlegum og samtengdnum þrýstingi til breytinga sem kenna má við þær breytingar á evrópskum efnahagskerfum og samfélögum sem að hluta til má rekja til samrunaferlisins í álfunni. Sjálft samrunaferlið í Evrópu hefur haft fjölda nýrra áskorana fyrir ríkisreksturinn í för með sér. Sumar eru þær beinar og birtast í fyrirmælum og reglugerðum er lúta að verkalýðsréttindum, opinberum innkaupumog öðrum atriðum. Aðrar eru óbeinar, eins og t.d. kröfurnar um efnahagslega samleitni sem felast í skilyrðum Maastrichtsamkomulagsins fyrir aðild að sameiginlegu myntbandalagi.
1. Á sama tíma eykst þrýstingur fyrir skerðingu miðstjórnarvalds og framsali ábyrgðar til staðbundnari stjórnsýslustiga, til stjórnarstofnana og lægri stiga rekstrarábyrgðar. Þessi þrýstingur stafar einnig að nokkru leyti frá samrunaferlinu í Evrópu, því eftir því sem meira vald færist til stofnana Evrópusambandsins verður mikilvægara að viðhalda lýðræðislegri ábyrgðarskyldu og aðgengi borgaranna að valdataumunum í samræmi við grundvallaratriði valddreifingar.
1. Aukin samþætting og samkeppni alþjóðlegs efnahags hefur knúið ríkisstjórnir til þess að taka á opinberum skuldum og rekstrarhalla. Þetta hafa þær gert, og tekist misvel til, með því að setjar skorður við opinberum útgjöldum eða jafnvel skera þau niður.
En tregða til að afla fjár til opinberrar þjónustu með aukinni skattlagningu er ekki einvörðungu efnahagsleg ákvörðun heldur einnig pólitísk. Á svipaðan hátt tekur forgangsröðun stjórnvalda í fjárveitingum mið af pólitískum viðhorfum ekki síður en efnahagslegum. Á níunda áratugnum óx þeirri skoðun fylgi að umsvif hins opinbera væru orðin of mikil og að það yrði að draga úr þeim. Sú sannfæring flestra stjórnmálamanna - að þeirra sögn í samræmi við vilja kjósenda - að skattlagningu skyldu sett mörk eða dregið úr henni hefur einnig haft áhrif á forgangsröðun.

Aukin áhrif alþjóðlegra stofnana utan Evrópusambandsins hafa einnig mótað umhverfi ákvörðunartökunnar. Á sviði opinberrar stjórnsýslu hefur t.d. Efnahags- og framfarastofnun Sameinuðu þjóðanna (OECD) komið fram sem meginuppspretta og miðstöð ráðgjafar og samanburðar á reynslu og á þann hátt stuðlað að tilhneigingu til þess að tvinna saman aðferðir við nýsköpun.
1. Á sama tíma lengist mannsævin (að hluta til vegna þess hversu vel hefur tekist til í opinberri þjónustu) og fólk ferðast meira. Þessi þróun hefur leitt til mikilvægra lýðfræðilegra breytinga. Í öllum löndum (sumstaðar hraðar en annars staðar) fjölgar eftirlaunaþegum hraðar en þeim sem eru á starfsaldri, með augljósum afleiðingum á jafnvægið milli framboðs og eftirspurnar í ríkisfjárhagnum og röskun á álagi á ýmsum sviðum opinberrar þjónustu. Fólksflutningar innan Evrópusambandsins og til aðildarríkja þess mynda enn aðra áskorun sem hefur áhrif á starfsmannahald og þjónustu ríkisrekstrar og er breytileg eftir löndum.
1. Þau viðfangsefni sem lýst er hér að ofan verða enn viðameiri sé litið til áhrifa kerfisbundinna efnahagsbreytinga. Svo dæmi sé tekið verða evrópsk efnahagskerfi í dag að takast á við síendurteknar sveiflur í fjölda atvinnulausra og mæta þeim áhrifum sem slíkar sveiflur hafa á fjárhag hins opinbera, starfsmannamál og almannatryggingakerfið. Á þessum tveimur síðasttöldu sviðum opinberrar stjórnsýslu verða menn einnig að glíma við vandamál sem er öllu erfiðara úrlausnar, en það er atvinnuleysi sem á rætur að rekja til kerfis- og skipulagsbreytinga.
1. Breytingar í atvinnulífinu - ekki síst sívaxandi vægi þjónustugreina og upplýsingamiðlunar í efnahagslífinu svo og aukin samkeppni í einkageiranum við að veita þessa þjónustu - hafa einnig leitt til þess að neytendur gera auknar kröfur um framsetningu, umfang, og gæði opinberrar þjónustu og stjórnsýslu. Fólk vill nú fá gæðameiri þjónustu, opnari auglýsingamiðlun, auðveldari aðgang að opinberri stjórnsýslu og betri svörun og ætlast jafnframt til þess að opinbert fé verði nýtt á skilvirkari hátt en áður.
1. Að auki eru tækniframfarir, einkum í upplýsingatækni, að gjörbreyta lífi fólks í vinnunni og umbylta leiðum til að veita þjónustu. Nú blasa við gríðarmiklir nýir þjónustumöguleikar sem hafa margþætt áhrif á atvinnuöryggi, heilsufar og þjálfun opinberra starfsmanna ekki síður en á eðli þjónustunnar sem neytendum er látin í té. Ný tækni hefur haft margvísleg áhrif á þjálfun opinberra starfsmanna, skipulagningu þjónustunnar og hún hefur breytt eðli starfa og þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra. Ný tækni hefur einnig skapað aðstæður til að stórbæta skilvirkni og hraða sumrar þjónustu, en þó fylgja beitingu hennar ýmis ágallar, til dæmis minni mannleg samskipti. Sem stéttarfélög berum við ábyrgð á lífsgæðum félaga okkar til framtíðar, og í víðara félagslegu samhengi ábyrgð á lífsgæðum fólksins sem félagsmenn okkar þjóna á degi hverjum, og erum við því þeirrar skoðunar að margt sé enn ógert til þess að tryggja að kostir nýrrar tækni séu nýttir til fulls og tekið á göllunum.
1. Svipaðar breytingar í tækni, þjóðfélagsmálum og menningu hafa mótað breyttar kröfur opinberra starfsmanna um gæði atvinnunnar og verndun og eflingu atvinnuöryggis þeirra í umhverfi sem er almennt ótryggara en áður. Breytt viðhorf í hlutverkaskiptingu kynjanna hafa leitt til nýrra væntinga sem hafa áhrif á jafnvægið milli heimilislífs og lífsins í starfinu, bæði fyrir konur og karla. Þetta, ásamt löngun til að tileinka sér færni og leita nýrra leiða til að auka starfsframa, hefur ýtt undir kröfur starfsmanna á hendur bæði vinnuveitendum og stéttarfélögum um að meiri áhersla verði lögð á símenntun, sem sagt menntun og þjálfun sem ævilangt ferli. Þessu fylgir einnig krafa um dreifingu ábyrgðar og teymisvinnu. Í dag veltur atvinnuöryggi jafnmikið, ef ekki meira, á því að einstaklingurinn geti tileinkað sér breytilega þekkingu og hæfni til að keppa á vinnumarkaði, en bindingu hans við sérstakan vinnuveitanda. Auk þessa eru lífsgæði í vinnunni mun mikilvægara baráttumál en áður var. Það er af þessum ástæðum sem aðgangur að símenntun og starfsþjálfun verður æ mikilvægari fyrir opinbera starfsmenn og aðra ríkisstarfsmenn. Þetta er einnig forsenda þess að nýsköpun takist.
1. Annar snar þáttur í kröfunni um breytingar í opinberri stjórnsýslu (og í samfélaginu öllu) er aukin meðvitund um mikilvægi jafnra tækifæra fyrir konur og minnihlutahópa (sem eru skilgreindir út frá kynstofni, efnahag, kyni og líkamlegri og andlegri getu), á vinnustað og í efnahagslífinu. Þetta atriði er afar mikilvægt sé litið til mannaráðninga og ekki síður hvað varðar aðgang að þjónustu og nýtingu fjármagns.
1. Ljóst er að nýtt líkan að opinberri stjórnsýslu hefur verið þróað sem nú er verið að taka í notkun í öllum Evrópulöndum með einum eða öðrum hætti, þótt mismunandi umhverfi og stefnumörkun ríkisstjórna valdi miklu um áhrif þess. Helstu áhersluþáttum í þessum nýja viðmiðunarramma hefur verið lýst á eftirfarandi hátt:
1. En í þessu nýja líkani leynast hættur sem setja starf, lífsviðurværi og önnur lögmæt réttindamál félagsmanna okkar í uppnám, að ekki sé minnst á sjálft megininntak opinberrar þjónustu. Eftirtalin atriði eru meðal þeirra sem valda okkur áhyggjum.
1. Í líkaninu er mikilvægi jafnra tækifæra kvenna og minnhlutahópa sniðgengið. Í könnun sem Evrópustofnunin fyrir bætt lífs- og starfsskilyrði lét gera á (yfirleitt gagnlegum) endurbótum í félagsmálakerfum átta Evrópusambandslanda, leiddi greining á 16 atriðum í ljós að þar hafði jafnréttismálum enginn kerfisbundinn gaumur verið gefinn yfirhöfuð, hvað þá í málefnum er varða kyn, þrátt fyrir mikilvægi kvenna bæði við að veita félagslega þjónustu og nýta sér hana.
1. Líkanið hefur leitt til þess, ásamt öðrum áhrifavöldum, að grafið hefur verið undan hefðbundnum siðferðisgildum sem tryggt hafa pólitískt sjálfstæði opinberra starfsmanna og verndað bæði þá og borgarana sem þeir þjóna gegn misferli og spillingu. Finna þarf nýjar leiðir til að efla og viðhalda samskiptareglum til að spyrna gegn þeirri upplausn hefðbundinna gilda og kerfa sem átt hefur sér stað við þær kerfisbundnu, skipulagslegu og menningarlegu breytingar sem kenndar eru við nýsköpun. Sem dæmi má taka að aukið kapp í afkastakerfum, sem yfirleitt eru sett með valdboði að ofan til að þjóna fjárhagslegum markmiðum, hefur raskað þeim viðmiðunum og kerfum sem ábyrgðarskylda opinberra starfsmanna hefur grundvallast á og knúið marga til þess að fórna betri vitund og starfssprottinni reynslu til þess eins að ná tilteknum markmiðum.
1. Stjórnunaraðferðir úr einkageiranum hafa oft verið teknar upp í opinberri stjórnsýslu án þess að hugað sé að því hvort þær hæfi eða án þess að laga þær að aðstæðum. Þetta á sérstaklega við og er alvarlegt þar sem opinber þjónusta er falin einkaaðilum, samkeppnislögmál eru látin gilda og stefnumörkun aðskilin frá framkvæmdarábyrgð. Lýðræðislegri ábyrgðarskyldu og þeim anda sem liggur að baki opinberrar þjónustu stafar hætta af þessum aðferðum. Við lítum á einkavæðingu opinberrar þjónustu og stjórnsýslu sem afturför en ekki nýsköpun. Þetta þýðir ekki að við séum andvíg samkeppninni, heldur það að menn verða að gera sér glögga grein fyrir því hvert er hlutverk markaðsaflanna annars vegar og lýðræðisins hins vegar.
1. EPSU er jákvætt í afstöðu sinni til þess að í opinberri stjórnsýslu þjóða þurfi að bregðast á skapandi hátt við þeim fjölþætta þrýstingi í átt til nýsköpunar sem lýst hefur verið hér að ofan. En við erum einnig þeirrar skoðunar að ekki skipti síður máli hvernig brugðist sé við. Það skiptir í raun meginmáli að tryggt sé að þjóðir bregðist við með aðferðum sem treysta skilvirkni í efnahag og fjársýslu og tryggja atvinnugæði og öryggi, skilvirkni, gæði, þjónustusvörun, lýðræðislega ábyrgðarskyldu, háleitari siðferðisgildi og jafna möguleika. Það skiptir meginmáli að þessi markmið öll séu tryggð en sumum þeirra ekki fórnað á altari fjárhagslegra áætlana. Þessarri áskorun þurfa ríkisstjórnir að mæta bæði sem fulltrúar þegnanna og vinnuveitendur opinberra starfsmanna. Við erum þeirrar skoðunar að þetta sé hægt að gera á áhrifaríkan hátt og til frambúðar með lausnum sem unnar eru og framfylgt verður í samstarfi við starfsmannafélög, sem eru viðkennd sem lögmætir fulltrúar opinberra starfsmanna. Semja þarf um breytingar í starfsmannahaldi, skipulagi starfa, launakerfum og á öðrum starfstengdum sviðum en ekki má þröngva þeim upp á starfsfólk. Við álítum að samstarf starfsmannafélaga og viðsemjenda í þessu málum eigi að ná til fleiri þátta en tíðkast hefur í hefðbundnu kjarasamningaferli og taka til formgerðar- og skipulagsmála á borð við nýjar vinnuaðferðir. Með því móti getur reynsla og þekking opinberra starfsmanna og fulltrúa þeirra nýst á jákvæðan og öflugan hátt við að tryggja að árangur af nýsköpun verði til frambúðar.
1. Í Evrópu þýðir þetta að ríkisstjórnir og starfsmannafélög ættu að líta á nýsköpun í opinbera geiranum sem þátt í þróun evrópskra þegnréttinda, þar sem réttindi starfsmanna, borgaranna og notenda opinberrar þjónustu eru skýrt skilgreind. Við styðjum að unnið verði að samningu Evrópskrar stofnskrár um opinbera þjónustu til þess að hvetja til aukinnar umræðu um mikilvægi opinbera geirans og opinberrar þjónustu í Evrópu og til að hvetja til skilgreiningar á stöðlum fyrir Evrópusambandið er tilgreini umfang, flokkun, aðgengi, verðlagningu og gæði opinberrar þjónustu.
Að auki fagnar EPSU því markmiði Evrópusambandsins að taka upp, hvetja til og styðja viðræður milli samningsaðila í sambandinu eins og fram kemur í orðsendingum þess frá maí 1998: Að aðlaga og stuðla að samræðu félagslegra samningsaðila (Adapting and Promoting the Social Dialogue at European Level), og Ákvörðun um að stofna starfsvettvangssamræðunefndir til að stuðla að auknum viðræðum milli félagslegra samningsaðila í Evrópu (Decision on the establishment of Sectoral Dialogue Committees promoting the Dialogue between the social partners at European level.).

Við erum þeirrar skoðunar að þessar viðræður verði að ná til allra sviða, þar á meðal til opinberra starfsmanna, og að þær verði að fara fram með raunverulegri þátttöku allra sem hlut eiga að máli. Opinberir vinnuveitendur og starfsmenn, í gegnum fullrúa sína í starfsmannafélögum, verða að taka þátt í viðræðum sem lúta að einstökum geirum og einnig í viðræðum um fjölgeirastofnanir. Þetta felur í sér að vinnuveitendur í opinberri stjórnsýslu verða að fylgja fordæmi EPSU og treysta samband sitt á evrópugrundvelli, en það myndi gera kleift að setja upp viðræðunefnd í tilteknum geirum (starfsvettvangi).

Við gerum ráð fyrir því að aukin samskipti myndu hvetja til hreyfanleika opinberra starfsmanna milli landa, sameiginlegrar viðurkenningar á hæfni og flutnings á eftirlaunaréttindum milli landa. Í samræmi við stuðning okkar við þessi markmið myndum við fagna því að vinnuveitendur og starfsmannafélög legðust á eitt um að afnema Grein 48.4; stuðluðu sameiginlega að sanngjarnri og skilvirkri beitingu Reglugerðarákvæðis 1408/71 um félagslegt öryggi til handa opinberum starfsmönnum og öðrum ríkisstarfsmönnum; og styddu endurbætur og aukna nýtingu á starfsþjálfunarnámskeiðum á borð við Karolus.
1. Við greinum þörfina fyrir afnámi miðstýringar og erum fylgjandi henni og
dreifingu valds og rekstrarábyrgðar til nærliggjandi eininga, bæði vegna þess að

það eflir evrópskt lýðræði og réttindi þegnanna og gerir þjónustuna skilvirkari og ábyrgari. En við álítum að þetta verði að gera á þann hátt að verndi og styrki hæfni hverrar þjóðar til að þróa stefnu sína. Þar að auki verður að skipuleggja og setja fram afnám miðstýringar og samþjöppunar á þann hátt að það styrki fremur en veiki siðferðisleg viðmið og efli markvissa samþættingu þjónustugeira. Ríkisstjórnir verða að vera reiðbúnar til þess að fjárfesta í þjálfun og endurhæfingu opinberra starfsmanna til þess að gera starfsmönnum kleift að laga sig að nýjum hlutverkum og til að vernda atvinnuöryggi þeirra.
1. Nútímalegar leiðir hvað varðar vinnutíma, starfsinntak, staðsetningu og launakerfi þurfa sérstakrar skoðunar við. EPSU gerir sér grein fyrir þeim möguleikum sem felast í að hverfa frá hefðbundnum vinnutíma, þröngri starfslýsingu og ósveigjanlegum launkerfum, og nýta hlutastörf og fjarvinnu í auknum mæli til þess að koma til móts við þarfir vinnuveitenda, starfsmanna og neytenda. En reynsla margra félaga okkar af þessum breytingum hefur verið sú, að þær hafa verið notaðar til þess að grafa undan félagslegum samningamætti, áunnum vinnuréttindum og til að fækka störfum og draga úr þjónustu.
Við höldum fast við þá skoðun að samráð og samningar sé sanngjarnasta og árangursríkasta aðferðin til að tryggja að breytingar á hefðbundnum starfsferlum skili tilætluðum árangri, og að þessar breytingar eigi áfram að vera valkostur innan heildarskipulagsins fremur en fastur hluti þess. Markmiðið hlýtur að vera að auka bæði sveigjanleika og öryggi opinberra starfsmanna - og við teljum reyndar að þessi markmið séu hvort öðru háð. Fjárhagslegum ávinningi af breytingum í launakerfum hefur einnig oft verið ójafnt dreift, og þá í þágu þeirra sem meira bera út býtum, en það teljum við að sé ekki einungis ósanngjarnt heldur dragi það úr starfsáhuga margra starfsmanna og minnki því skilvirkni endurbóta.

EPSU álítur að mögulegt sé að lengja opnunartíma á skrifstofum og sveigja hann að þörfum, auka skilvirkni í nýtingu mannafla og bæta þjónustu yfirleitt samhliða því að gera opinberum starfsmönnum og öðrum ríkisstarfsmönnum kleift að endurskipuleggja vinnutímaferli (einnig að stytta vinnutíma) svo hann samræmist betur ábyrgð þeirra og metnaði utan vinnu. En við álítum einnig að eigi markmið vinnuveitenda, starfsmanna og neytenda að nást samtímis þurfi að viðhalda samráði um breytingar og undirbúa vel aukinn sveigjanleika í vinnutíma og starfsferlum, og að þar þurfi að koma til aukin ábyrgð að hálfu opinberra starfsmanna og annarra ríkisstarfsmanna ásamt atvinnuöryggi, félagslegum kjarasamningsrétti, skýrum starfsréttindum og tækifærum til þjálfunar er séu nægilega vel fjármögnuð.
1. Á sama hátt hlýtur innleiðing nýrrar tækni, einkum upplýsingatækni, til að bæta þjónustu og aðgang þegnanna að opinberri stjórnsýslu að vera háð frjálsum samningum og skilyrðum í félagslegum kjarasamningum. Nýrri tækni hljóta einnig að fylgja þjálfun, heilsu- og öryggisvarnir, bæði til að nýta tæknina til fulls og til að vernda opinbera starfsmenn og aðra ríkisstarfsmenn.
1. Þegar stjórnun eftir reglum víkur fyrir stjórnun eftir árangri verður að setja
afkastaviðmið og staðla sem eru gerðir og mældir sameiginlega af stjórnendum og starfsmönnum (stéttarfélögum í umboði þeirra) og sem stöðugt taka mið af skýrt orðuðum markmiðum í þjónustugæðum og siðferðisgildum í opinberum þjónustustofnunum ekki síður en fjárhagslegum markmiðum. Samráð og samningar á þessu sviði, eins og á öðrum sviðum, eru forsenda fyrir því að endurbótum fylgi varanlegar framfarir sem starfsmenn líta á sem hluta af sínum eigin.
1. EPSU hafnar öllum nýsköpunaráformum sem byggja á þeirri hugmynd að einkaframtak, samkeppni, stjórnunaraðferðir og kerfi sem flutt eru frá viðskiptageiranum inn í hinn opinbera þjónustugeira muni sjálfkrafa leiða til betri skilvirkni og aukinnar þjónustu. Þvert á móti álítum við að þess séu mörg dæmi að skilvirkni og þjónusta hafi minnkað í kjölfar einkavæðingar og innleiðslu stjórnunarlíkana úr einkageiranum, og að þar að auki fylgi þeim fyrir opinbera þjónustu aukin hætta á því t.d. að grafið sé undan siðferðisviðmiðunum, gagnsæi og lýðræðislegri ábyrgðarskyldu.
Með því að hafna hugmyndafræðilega rekinni einkavæðingu og samkeppnismunstri útilokar EPSU ekki í sjálfu sér af hugmyndafræðilegum ástæðum því að einkafyrirtæki eða góðgerðafélög séu notuð til að veita þjónustu á ýmsum sviðum, en er þeirrar skoðunar að raunverulegur og augljós vandi fylgi því að fella hagnaðarsjónarmiðið að því einstaka hlutverki sem opinberri þjónustu er falið og þeim anda sem þar býr að baki.

Því vill EPSU að ströngum viðmiðunum sé beitt til að meta hvort einkageirinn, samkeppnismunstrið og góðgerðafélög henti, og að þessar viðmiðanir taki til þjónustugæða, lýðræðislegrar ábyrgðarskyldu, siðferðislegra gilda og starfsréttinda ekki síður en til fjárhagslegra sjónarmiða. Að auki skiptir sköpum að þegar hugsanlegur fjárhagsávinningur af einkavæðingu og samkeppnismunstri er reiknaður að heildarkostnaðaráhrifin séu reiknuð með - þar með talin skattatekjur, ummönnun og endurþjálfun, atvinnuleysisstyrkir og kostnaðurinn við að veita þann hluta þjónustunnar sem er félagslega nauðsynlegur en ekki fjárhagslega sjálfbær. Það nægir ekki að reikna eingöngu út frá áhrifunum á einstakar fjárhagsáætlanir.
1. Þegar ríkisstjórnir nýta krafta starfsmanna eins vel og skilvíslega og unnt er og á ábyrgan hátt, verða þær einnig að vera tilbúnar til þess að greina þörfina á sumum sviðum opinberrar þjónustu fyrir aukinn mannafla svo bregðast megi við breytingum og auknu umfangi í efnahag, umhverfi og félagslegum aðstæðum. Þetta kallar á að nægilegu fjármagni sé veitt til þess að þróa öfluga opinbera þjónustu og til að ráða til starfa nægilega margt starfsfólk sem er hæft og hefur tilskilda menntun. Það má með sanni segja að sú nýsköpun í opinberri stjórnsýslu sem við aðhyllumst krefjist þess af ríkisstjórnum að þær standi vörð um opinbera þjónustu og auki framlög til hennar þar sem þess gerist þörf.
1. Af þessu leiðir að opinber stjórnsýsla verður að standast samkeppni á atvinnumarkaði með því að bjóða, á grundvelli félagslegra kjarasamninga um laun og starfsskilyrði, þau laun og starfsumhverfi sem duga til að laða að nægilega margt hæft og menntað starfsfólk Áætlanir í starfsmannamálum verða að miða að því að gera opinbera geirann samkeppnishæfari á atvinnumarkaði með því að styðja við bakið á leiðtogaefnum, veita símenntun, bjóða framaleiðir í starfi, hreyfanleika, starfsþjálfun og önnur skyld atriði, þannig að hæfni og geta starfsmanna sé ævinlega slík að þeir geti tekist á við nýjar og breyttar kröfur í þjónustu. Starfmannastjórnunarkerfi þurfa að vera í sífelldri endurskoðun og lúta mati beggja aðila í sameiningu svo hægt verði að þætta ofangreind atriði og önnur, svo sem sérstök málefni eldri og elstu starfmanna hins opinbera (í samhenginu: meðalaldur opinberra starfsmanna hækkar) inn í þróunaráætlanir.
1. Í þessu samhengi fögnum við orðsendingu stjórnar Evrópusambandsins Nýsköpun vinnuskipulagsins - jákvæð aðferð til breytinga
  (Modernising the organisation of work - a positive approach to change), en þó þykir okkur miður hve lítið þar er fjallað um opinbera þjónustu, en það undirstrikar þörfina fyrir atvinnuveitendur í opinberri stjórnsýslu að starfa með félagssamtökum opinberra starfsmanna að því að starfsmannamál opinbera geirans verði fullgildur þáttur í mótun framtíðarstefnu Evrópusambandsins. Eins og fram kemur í orðsendingunni, þá er "samstarf aðila lykill að velgengni" og "það er brýnt að samningsaðilar taki forystuhlutverk í nýsköpunarferlinu".
1. Rétt eins og við álítum að þau grundvallaratriði sem sett eru fram í ofangreindri orðsendingu geti nýst til þróunar á aðlögunarferlinu sem stjórnsýslur landanna krefjast, skorum við á ríkisstjórnir að tileinka sér annan "hornstein" í starfmannastefnunni sem lýst er í orðsendingunni, en það er jafnrétti. EPSU er þeirrar skoðunar að átak að jöfnum rétti kvenna og minnihlutahópa sé nauðsynlegur þáttur í nýsköpun þótt oft sé litið fram hjá honum, eins og sést best á því að konur og litað fólk gegna hlutfallslega sjaldan framkvæmdastjórastöðum. Við álítum að í öllu nýsköpunarferlinu, frá hönnum, framkvæmd og að endurskoðun eigi að greina sérstaklega og á nákvæman hátt áhrif þess á konur og minnihlutahópa með þátttökuferlum þar sem þessir hópar eiga sérstaka fulltrúa.
1. Í hnotskurn má segja að EPSU hræðist ekki breytingar, en ef opinberir
starfsmenn og samtök þeirra eiga að taka þátt í nýsköpun - sem við ekki einungis samþykkjum heldur krefjumst - þá skiptir höfuðmáli að þeir taki þátt á öllum stigum. Við álítum að samráð, samvinna og samningar við starfsmannafélög um öll atriði nýsköpunar sé ekki aðeins grundvallaratriði, heldur hvetji það til þess að opinberir starfsmenn og aðrir ríkisstarfsmenn nýti þekkingu sína og reynslu til þess að mynda nýsköpun og hrinda henni í framkvæmd. Við erum þess fullviss, að með því að setja upp nýsköpunarferli sem starfsmenn og samtök þeirra taka þátt í á kerfisbundinn hátt geta ríkisstjórnir og vinnuveitendur nýtt betur það vannýtta afl sem felst í uppsafnaðri þekkingu og reynslu starfsmanna á því hvernig draga má úr sóun, auka framleiðni og auka gæðin.

é einungis mögulegt heldur nauðsynlegt að stuðla samtímis að því að:

- styrkja lýðræðislega og siðferðilega innviði opinberrar stjórnsýslu
- nýta opinbert fjármagn vel og á markvissan hátt;
- bæta þjónustu og auka gæði og svörun stjórnsýslunnar
- stuðla að auknu atvinnuöryggi, betri starfssamningum og starfsgæðum meðal opinberra starfsmanna og annarra ríkisstarfsmanna.

Þessarri stefnumarkandi greinargerð er ætlað að skýra á hvaða hátt við teljum að hægt sé að ná þessum markmiðum á markvissan hátt og til frambúðar. Við beitum okkur fyrir jákvæðri sýn á tilgang, ferli og ytra snið þeirrar nýsköpunar sem best hentar opinberri stjórnsýslu. Um leið lýsum við okkur andvíg aðferðum sem miða að því að skera niður útgjöld á kostnað umfangs og gæða þjónustunnar og rýra þá lýðræðislegu ábyrgð og siðferðilegu gildi sem hljóta að liggja aðferðunum til grundvallar ekki síður en störfum félagsmanna okkar, kjörum þeirra og starfsréttindum. Við erum uggandi vegna þess hversu mjög orðið "nýsköpun" er orðið að fegrunarheiti fyrir niðurskurð, verktakasamninga og einkavæðingu starfa og þjónustu.

Við bendum á að í orðsendingu Evrópusambandsins, Nýsköpun vinnuskipulagsins - jákvæð aðferð til breytinga (Modernising the organisation of work - a positive approach to change), er lögð á hersla á að "fyrsta skrefið" sé að málsaðilar tileinki sér sameiginleg markmið. Við bjóðum þau markmið sem tilgreind eru í málsgrein 1.1 sem upphafsviðmiðun í þessu vinnuferli. Við tökum einnig og ekki síður undir það eindregna viðhorf sem fram kemur í orðsendingunni að þessi markmið náist því aðeins að ríkisstarfsmenn og samtök þeirra taki fullan þátt í breytingunum, því "raunhæfar lausnir þurfa að eiga uppsprettu sína á vinnustaðnum". Skilyrði fyrir þátttöku af þessu tagi er að starfsmannafélög séu viðurkennd sem réttmætir fulltrúar starfsmanna hins opinbera. Samskipti á félagslegum grunni og samstarf milli vinnuveitenda og starfsmannafélaga fyrir hönd ríkisstarfsmanna er ekki hindrun á vegi nýsköpunar. Þvert á móti er það einmitt á þessum vettvangi sem hægt er að skapa bestu aðstæðurnar fyrir nýsköpun, svo hún megi gefa góða raun og duga til frambúðar.

Samhengi

Opinber stjórnsýsla í Evrópu er breytileg eftir löndum hvað varðar stjórnarskrárgrunn, formgerð, skipulag og menningarhefð, umfang og stöðu gagnvart öðrum geirum hins opinbera. Jafnvel hugtakið opinber þjónusta er breytilegt eftir þjóðarhefðum rétt eins og almennt viðhorf til hennar. Í Frakklandi til dæmis, þar sem opinber fjárframlög hafa leitt til stuðnings alls þorra fólks við opinbera þjónusta (eins og sést hefur af stuðningi við aðgerðir verkalýðsfélaga til verndar henni), og þar sem almennt fylgi við opinbera þjónustu á sér einkar djúpar sögulegar rætur, eru almenn viðhorf talsvert önnur en í þeim löndum, t.d. í Bretlandi, þar sem fjármálastefna ríkisstjórna og önnur stefnumörkun hefur verið hluti af kerfisbundnu (en þó ekki alfarið árangursríku) átaki til að minnka stuðning almennings við opinbera þjónustu.
Samtals starfa um það bil fjórar milljónir manna við opinbera þjónustu í aðildarlöndum Evrópusambandsins (ekki liggja fyrir ótvíræðar tölur vegna mismunandi talningarkerfa). Umfang þjónustunnar sem þeir veita er einnig breytilegt. Allir eiga þessir starfsmenn þó það sameiginlegt að veita grunnþjónustu á borð við þjóðaröryggi og varnir, skattheimtu og framkvæmd stefnu ríkisstjórna. Mismunandi er eftir löndum hvernig ábyrgð fyrir aðra þjónustu, svo sem almannatryggingar og opinbera atvinnumiðlun, dreifist milli hins opinbera, sveitarstjórna eða (bæjar) borgarstjórna.

Í breytingum felst áskorun

Burtséð frá mismunandi þjóðlegum bakgrunni verður ríkisrekstur hvarvetna fyrir sameiginlegum og samtengdnum þrýstingi til breytinga sem kenna má við þær breytingar á evrópskum efnahagskerfum og samfélögum sem að hluta til má rekja til samrunaferlisins í álfunni. Sjálft samrunaferlið í Evrópu hefur haft fjölda nýrra áskorana fyrir ríkisreksturinn í för með sér. Sumar eru þær beinar og birtast í fyrirmælum og reglugerðum er lúta að verkalýðsréttindum, opinberum innkaupumog öðrum atriðum. Aðrar eru óbeinar, eins og t.d. kröfurnar um efnahagslega samleitni sem felast í skilyrðum Maastrichtsamkomulagsins fyrir aðild að sameiginlegu myntbandalagi.

Á sama tíma eykst þrýstingur fyrir skerðingu miðstjórnarvalds og framsali ábyrgðar til staðbundnari stjórnsýslustiga, til stjórnarstofnana og lægri stiga rekstrarábyrgðar. Þessi þrýstingur stafar einnig að nokkru leyti frá samrunaferlinu í Evrópu, því eftir því sem meira vald færist til stofnana Evrópusambandsins verður mikilvægara að viðhalda lýðræðislegri ábyrgðarskyldu og aðgengi borgaranna að valdataumunum í samræmi við grundvallaratriði valddreifingar.

Aukin samþætting og samkeppni alþjóðlegs efnahags hefur knúið ríkisstjórnir til þess að taka á opinberum skuldum og rekstrarhalla. Þetta hafa þær gert, og tekist misvel til, með því að setjar skorður við opinberum útgjöldum eða jafnvel skera þau niður.

En tregða til að afla fjár til opinberrar þjónustu með aukinni skattlagningu er ekki einvörðungu efnahagsleg ákvörðun heldur einnig pólitísk. Á svipaðan hátt tekur forgangsröðun stjórnvalda í fjárveitingum mið af pólitískum viðhorfum ekki síður en efnahagslegum. Á níunda áratugnum óx þeirri skoðun fylgi að umsvif hins opinbera væru orðin of mikil og að það yrði að draga úr þeim. Sú sannfæring flestra stjórnmálamanna - að þeirra sögn í samræmi við vilja kjósenda - að skattlagningu skyldu sett mörk eða dregið úr henni hefur einnig haft áhrif á forgangsröðun.

Aukin áhrif alþjóðlegra stofnana utan Evrópusambandsins hafa einnig mótað umhverfi ákvörðunartökunnar. Á sviði opinberrar stjórnsýslu hefur t.d. Efnahags- og framfarastofnun Sameinuðu þjóðanna (OECD) komið fram sem meginuppspretta og miðstöð ráðgjafar og samanburðar á reynslu og á þann hátt stuðlað að tilhneigingu til þess að tvinna saman aðferðir við nýsköpun.

Á sama tíma lengist mannsævin (að hluta til vegna þess hversu vel hefur tekist til í opinberri þjónustu) og fólk ferðast meira. Þessi þróun hefur leitt til mikilvægra lýðfræðilegra breytinga. Í öllum löndum (sumstaðar hraðar en annars staðar) fjölgar eftirlaunaþegum hraðar en þeim sem eru á starfsaldri, með augljósum afleiðingum á jafnvægið milli framboðs og eftirspurnar í ríkisfjárhagnum og röskun á álagi á ýmsum sviðum opinberrar þjónustu. Fólksflutningar innan Evrópusambandsins og til aðildarríkja þess mynda enn aðra áskorun sem hefur áhrif á starfsmannahald og þjónustu ríkisrekstrar og er breytileg eftir löndum.

Þau viðfangsefni sem lýst er hér að ofan verða enn viðameiri sé litið til áhrifa kerfisbundinna efnahagsbreytinga. Svo dæmi sé tekið verða evrópsk efnahagskerfi í dag að takast á við síendurteknar sveiflur í fjölda atvinnulausra og mæta þeim áhrifum sem slíkar sveiflur hafa á fjárhag hins opinbera, starfsmannamál og almannatryggingakerfið. Á þessum tveimur síðasttöldu sviðum opinberrar stjórnsýslu verða menn einnig að glíma við vandamál sem er öllu erfiðara úrlausnar, en það er atvinnuleysi sem á rætur að rekja til kerfis- og skipulagsbreytinga.

Breytingar í atvinnulífinu - ekki síst sívaxandi vægi þjónustugreina og upplýsingamiðlunar í efnahagslífinu svo og aukin samkeppni í einkageiranum við að veita þessa þjónustu - hafa einnig leitt til þess að neytendur gera auknar kröfur um framsetningu, umfang, og gæði opinberrar þjónustu og stjórnsýslu. Fólk vill nú fá gæðameiri þjónustu, opnari auglýsingamiðlun, auðveldari aðgang að opinberri stjórnsýslu og betri svörun og ætlast jafnframt til þess að opinbert fé verði nýtt á skilvirkari hátt en áður.

Að auki eru tækniframfarir, einkum í upplýsingatækni, að gjörbreyta lífi fólks í vinnunni og umbylta leiðum til að veita þjónustu. Nú blasa við gríðarmiklir nýir þjónustumöguleikar sem hafa margþætt áhrif á atvinnuöryggi, heilsufar og þjálfun opinberra starfsmanna ekki síður en á eðli þjónustunnar sem neytendum er látin í té. Ný tækni hefur haft margvísleg áhrif á þjálfun opinberra starfsmanna, skipulagningu þjónustunnar og hún hefur breytt eðli starfa og þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra. Ný tækni hefur einnig skapað aðstæður til að stórbæta skilvirkni og hraða sumrar þjónustu, en þó fylgja beitingu hennar ýmis ágallar, til dæmis minni mannleg samskipti. Sem stéttarfélög berum við ábyrgð á lífsgæðum félaga okkar til framtíðar, og í víðara félagslegu samhengi ábyrgð á lífsgæðum fólksins sem félagsmenn okkar þjóna á degi hverjum, og erum við því þeirrar skoðunar að margt sé enn ógert til þess að tryggja að kostir nýrrar tækni séu nýttir til fulls og tekið á göllunum.

Svipaðar breytingar í tækni, þjóðfélagsmálum og menningu hafa mótað breyttar kröfur opinberra starfsmanna um gæði atvinnunnar og verndun og eflingu atvinnuöryggis þeirra í umhverfi sem er almennt ótryggara en áður. Breytt viðhorf í hlutverkaskiptingu kynjanna hafa leitt til nýrra væntinga sem hafa áhrif á jafnvægið milli heimilislífs og lífsins í starfinu, bæði fyrir konur og karla. Þetta, ásamt löngun til að tileinka sér færni og leita nýrra leiða til að auka starfsframa, hefur ýtt undir kröfur starfsmanna á hendur bæði vinnuveitendum og stéttarfélögum um að meiri áhersla verði lögð á símenntun, sem sagt menntun og þjálfun sem ævilangt ferli. Þessu fylgir einnig krafa um dreifingu ábyrgðar og teymisvinnu. Í dag veltur atvinnuöryggi jafnmikið, ef ekki meira, á því að einstaklingurinn geti tileinkað sér breytilega þekkingu og hæfni til að keppa á vinnumarkaði, en bindingu hans við sérstakan vinnuveitanda. Auk þessa eru lífsgæði í vinnunni mun mikilvægara baráttumál en áður var. Það er af þessum ástæðum sem aðgangur að símenntun og starfsþjálfun verður æ mikilvægari fyrir opinbera starfsmenn og aðra ríkisstarfsmenn. Þetta er einnig forsenda þess að nýsköpun takist.

Annar snar þáttur í kröfunni um breytingar í opinberri stjórnsýslu (og í samfélaginu öllu) er aukin meðvitund um mikilvægi jafnra tækifæra fyrir konur og minnihlutahópa (sem eru skilgreindir út frá kynstofni, efnahag, kyni og líkamlegri og andlegri getu), á vinnustað og í efnahagslífinu. Þetta atriði er afar mikilvægt sé litið til mannaráðninga og ekki síður hvað varðar aðgang að þjónustu og nýtingu fjármagns.

Að mæta áskorun til breytinga

Ljóst er að nýtt líkan að opinberri stjórnsýslu hefur verið þróað sem nú er verið að taka í notkun í öllum Evrópulöndum með einum eða öðrum hætti, þótt mismunandi umhverfi og stefnumörkun ríkisstjórna valdi miklu um áhrif þess. Helstu áhersluþáttum í þessum nýja viðmiðunarramma hefur verið lýst á eftirfarandi hátt:

Meiri áhersla á árangur og betri nýtingu fjármagns

valddreifing og aukinn sveigjanleiki

aukin ábyrgðarskylda og stýring

áhersla á viðmótið: þjónusta - viðskiptamaður

aukin geta til áætlanagerðar og stefnumörkunar

samkeppni og önnur markaðöfl ryðja sér til rúms

breytt staða gagnvart öðrum stjórnsýslustigum

En í þessu nýja líkani leynast hættur sem setja starf, lífsviðurværi og önnur lögmæt réttindamál félagsmanna okkar í uppnám, að ekki sé minnst á sjálft megininntak opinberrar þjónustu. Eftirtalin atriði eru meðal þeirra sem valda okkur áhyggjum.

Í líkaninu er mikilvægi jafnra tækifæra kvenna og minnhlutahópa sniðgengið. Í könnun sem Evrópustofnunin fyrir bætt lífs- og starfsskilyrði lét gera á (yfirleitt gagnlegum) endurbótum í félagsmálakerfum átta Evrópusambandslanda, leiddi greining á 16 atriðum í ljós að þar hafði jafnréttismálum enginn kerfisbundinn gaumur verið gefinn yfirhöfuð, hvað þá í málefnum er varða kyn, þrátt fyrir mikilvægi kvenna bæði við að veita félagslega þjónustu og nýta sér hana.

Líkanið hefur leitt til þess, ásamt öðrum áhrifavöldum, að grafið hefur verið undan hefðbundnum siðferðisgildum sem tryggt hafa pólitískt sjálfstæði opinberra starfsmanna og verndað bæði þá og borgarana sem þeir þjóna gegn misferli og spillingu. Finna þarf nýjar leiðir til að efla og viðhalda samskiptareglum til að spyrna gegn þeirri upplausn hefðbundinna gilda og kerfa sem átt hefur sér stað við þær kerfisbundnu, skipulagslegu og menningarlegu breytingar sem kenndar eru við nýsköpun. Sem dæmi má taka að aukið kapp í afkastakerfum, sem yfirleitt eru sett með valdboði að ofan til að þjóna fjárhagslegum markmiðum, hefur raskað þeim viðmiðunum og kerfum sem ábyrgðarskylda opinberra starfsmanna hefur grundvallast á og knúið marga til þess að fórna betri vitund og starfssprottinni reynslu til þess eins að ná tilteknum markmiðum.

Stjórnunaraðferðir úr einkageiranum hafa oft verið teknar upp í opinberri stjórnsýslu án þess að hugað sé að því hvort þær hæfi eða án þess að laga þær að aðstæðum. Þetta á sérstaklega við og er alvarlegt þar sem opinber þjónusta er falin einkaaðilum, samkeppnislögmál eru látin gilda og stefnumörkun aðskilin frá framkvæmdarábyrgð. Lýðræðislegri ábyrgðarskyldu og þeim anda sem liggur að baki opinberrar þjónustu stafar hætta af þessum aðferðum. Við lítum á einkavæðingu opinberrar þjónustu og stjórnsýslu sem afturför en ekki nýsköpun. Þetta þýðir ekki að við séum andvíg samkeppninni, heldur það að menn verða að gera sér glögga grein fyrir því hvert er hlutverk markaðsaflanna annars vegar og lýðræðisins hins vegar.

Verkefnaskrá EPSU

EPSU er jákvætt í afstöðu sinni til þess að í opinberri stjórnsýslu þjóða þurfi að bregðast á skapandi hátt við þeim fjölþætta þrýstingi í átt til nýsköpunar sem lýst hefur verið hér að ofan. En við erum einnig þeirrar skoðunar að ekki skipti síður máli hvernig brugðist sé við. Það skiptir í raun meginmáli að tryggt sé að þjóðir bregðist við með aðferðum sem treysta skilvirkni í efnahag og fjársýslu og tryggja atvinnugæði og öryggi, skilvirkni, gæði, þjónustusvörun, lýðræðislega ábyrgðarskyldu, háleitari siðferðisgildi og jafna möguleika. Það skiptir meginmáli að þessi markmið öll séu tryggð en sumum þeirra ekki fórnað á altari fjárhagslegra áætlana. Þessarri áskorun þurfa ríkisstjórnir að mæta bæði sem fulltrúar þegnanna og vinnuveitendur opinberra starfsmanna. Við erum þeirrar skoðunar að þetta sé hægt að gera á áhrifaríkan hátt og til frambúðar með lausnum sem unnar eru og framfylgt verður í samstarfi við starfsmannafélög, sem eru viðkennd sem lögmætir fulltrúar opinberra starfsmanna. Semja þarf um breytingar í starfsmannahaldi, skipulagi starfa, launakerfum og á öðrum starfstengdum sviðum en ekki má þröngva þeim upp á starfsfólk. Við álítum að samstarf starfsmannafélaga og viðsemjenda í þessu málum eigi að ná til fleiri þátta en tíðkast hefur í hefðbundnu kjarasamningaferli og taka til formgerðar- og skipulagsmála á borð við nýjar vinnuaðferðir. Með því móti getur reynsla og þekking opinberra starfsmanna og fulltrúa þeirra nýst á jákvæðan og öflugan hátt við að tryggja að árangur af nýsköpun verði til frambúðar.

Í Evrópu þýðir þetta að ríkisstjórnir og starfsmannafélög ættu að líta á nýsköpun í opinbera geiranum sem þátt í þróun evrópskra þegnréttinda, þar sem réttindi starfsmanna, borgaranna og notenda opinberrar þjónustu eru skýrt skilgreind. Við styðjum að unnið verði að samningu Evrópskrar stofnskrár um opinbera þjónustu til þess að hvetja til aukinnar umræðu um mikilvægi opinbera geirans og opinberrar þjónustu í Evrópu og til að hvetja til skilgreiningar á stöðlum fyrir Evrópusambandið er tilgreini umfang, flokkun, aðgengi, verðlagningu og gæði opinberrar þjónustu.

Að auki fagnar EPSU því markmiði Evrópusambandsins að taka upp, hvetja til og styðja viðræður milli samningsaðila í sambandinu eins og fram kemur í orðsendingum þess frá maí 1998: Að aðlaga og stuðla að samræðu félagslegra samningsaðila (Adapting and Promoting the Social Dialogue at European Level), og Ákvörðun um að stofna starfsvettvangssamræðunefndir til að stuðla að auknum viðræðum milli félagslegra samningsaðila í Evrópu (Decision on the establishment of Sectoral Dialogue Committees promoting the Dialogue between the social partners at European level.).

Við erum þeirrar skoðunar að þessar viðræður verði að ná til allra sviða, þar á meðal til opinberra starfsmanna, og að þær verði að fara fram með raunverulegri þátttöku allra sem hlut eiga að máli. Opinberir vinnuveitendur og starfsmenn, í gegnum fullrúa sína í starfsmannafélögum, verða að taka þátt í viðræðum sem lúta að einstökum geirum og einnig í viðræðum um fjölgeirastofnanir. Þetta felur í sér að vinnuveitendur í opinberri stjórnsýslu verða að fylgja fordæmi EPSU og treysta samband sitt á evrópugrundvelli, en það myndi gera kleift að setja upp viðræðunefnd í tilteknum geirum (starfsvettvangi).

Við gerum ráð fyrir því að aukin samskipti myndu hvetja til hreyfanleika opinberra starfsmanna milli landa, sameiginlegrar viðurkenningar á hæfni og flutnings á eftirlaunaréttindum milli landa. Í samræmi við stuðning okkar við þessi markmið myndum við fagna því að vinnuveitendur og starfsmannafélög legðust á eitt um að afnema Grein 48.4; stuðluðu sameiginlega að sanngjarnri og skilvirkri beitingu Reglugerðarákvæðis 1408/71 um félagslegt öryggi til handa opinberum starfsmönnum og öðrum ríkisstarfsmönnum; og styddu endurbætur og aukna nýtingu á starfsþjálfunarnámskeiðum á borð við Karolus.

Við greinum þörfina fyrir afnámi miðstýringar og erum fylgjandi henni og

dreifingu valds og rekstrarábyrgðar til nærliggjandi eininga, bæði vegna þess að

það eflir evrópskt lýðræði og réttindi þegnanna og gerir þjónustuna skilvirkari og ábyrgari. En við álítum að þetta verði að gera á þann hátt að verndi og styrki hæfni hverrar þjóðar til að þróa stefnu sína. Þar að auki verður að skipuleggja og setja fram afnám miðstýringar og samþjöppunar á þann hátt að það styrki fremur en veiki siðferðisleg viðmið og efli markvissa samþættingu þjónustugeira. Ríkisstjórnir verða að vera reiðbúnar til þess að fjárfesta í þjálfun og endurhæfingu opinberra starfsmanna til þess að gera starfsmönnum kleift að laga sig að nýjum hlutverkum og til að vernda atvinnuöryggi þeirra.

Nútímalegar leiðir hvað varðar vinnutíma, starfsinntak, staðsetningu og launakerfi þurfa sérstakrar skoðunar við. EPSU gerir sér grein fyrir þeim möguleikum sem felast í að hverfa frá hefðbundnum vinnutíma, þröngri starfslýsingu og ósveigjanlegum launkerfum, og nýta hlutastörf og fjarvinnu í auknum mæli til þess að koma til móts við þarfir vinnuveitenda, starfsmanna og neytenda. En reynsla margra félaga okkar af þessum breytingum hefur verið sú, að þær hafa verið notaðar til þess að grafa undan félagslegum samningamætti, áunnum vinnuréttindum og til að fækka störfum og draga úr þjónustu.

Við höldum fast við þá skoðun að samráð og samningar sé sanngjarnasta og árangursríkasta aðferðin til að tryggja að breytingar á hefðbundnum starfsferlum skili tilætluðum árangri, og að þessar breytingar eigi áfram að vera valkostur innan heildarskipulagsins fremur en fastur hluti þess. Markmiðið hlýtur að vera að auka bæði sveigjanleika og öryggi opinberra starfsmanna - og við teljum reyndar að þessi markmið séu hvort öðru háð. Fjárhagslegum ávinningi af breytingum í launakerfum hefur einnig oft verið ójafnt dreift, og þá í þágu þeirra sem meira bera út býtum, en það teljum við að sé ekki einungis ósanngjarnt heldur dragi það úr starfsáhuga margra starfsmanna og minnki því skilvirkni endurbóta.

EPSU álítur að mögulegt sé að lengja opnunartíma á skrifstofum og sveigja hann að þörfum, auka skilvirkni í nýtingu mannafla og bæta þjónustu yfirleitt samhliða því að gera opinberum starfsmönnum og öðrum ríkisstarfsmönnum kleift að endurskipuleggja vinnutímaferli (einnig að stytta vinnutíma) svo hann samræmist betur ábyrgð þeirra og metnaði utan vinnu. En við álítum einnig að eigi markmið vinnuveitenda, starfsmanna og neytenda að nást samtímis þurfi að viðhalda samráði um breytingar og undirbúa vel aukinn sveigjanleika í vinnutíma og starfsferlum, og að þar þurfi að koma til aukin ábyrgð að hálfu opinberra starfsmanna og annarra ríkisstarfsmanna ásamt atvinnuöryggi, félagslegum kjarasamningsrétti, skýrum starfsréttindum og tækifærum til þjálfunar er séu nægilega vel fjármögnuð.

Á sama hátt hlýtur innleiðing nýrrar tækni, einkum upplýsingatækni, til að bæta þjónustu og aðgang þegnanna að opinberri stjórnsýslu að vera háð frjálsum samningum og skilyrðum í félagslegum kjarasamningum. Nýrri tækni hljóta einnig að fylgja þjálfun, heilsu- og öryggisvarnir, bæði til að nýta tæknina til fulls og til að vernda opinbera starfsmenn og aðra ríkisstarfsmenn.

Þegar stjórnun eftir reglum víkur fyrir stjórnun eftir árangri verður að setja

afkastaviðmið og staðla sem eru gerðir og mældir sameiginlega af stjórnendum og starfsmönnum (stéttarfélögum í umboði þeirra) og sem stöðugt taka mið af skýrt orðuðum markmiðum í þjónustugæðum og siðferðisgildum í opinberum þjónustustofnunum ekki síður en fjárhagslegum markmiðum. Samráð og samningar á þessu sviði, eins og á öðrum sviðum, eru forsenda fyrir því að endurbótum fylgi varanlegar framfarir sem starfsmenn líta á sem hluta af sínum eigin.

EPSU hafnar öllum nýsköpunaráformum sem byggja á þeirri hugmynd að einkaframtak, samkeppni, stjórnunaraðferðir og kerfi sem flutt eru frá viðskiptageiranum inn í hinn opinbera þjónustugeira muni sjálfkrafa leiða til betri skilvirkni og aukinnar þjónustu. Þvert á móti álítum við að þess séu mörg dæmi að skilvirkni og þjónusta hafi minnkað í kjölfar einkavæðingar og innleiðslu stjórnunarlíkana úr einkageiranum, og að þar að auki fylgi þeim fyrir opinbera þjónustu aukin hætta á því t.d. að grafið sé undan siðferðisviðmiðunum, gagnsæi og lýðræðislegri ábyrgðarskyldu.

Með því að hafna hugmyndafræðilega rekinni einkavæðingu og samkeppnismunstri útilokar EPSU ekki í sjálfu sér af hugmyndafræðilegum ástæðum því að einkafyrirtæki eða góðgerðafélög séu notuð til að veita þjónustu á ýmsum sviðum, en er þeirrar skoðunar að raunverulegur og augljós vandi fylgi því að fella hagnaðarsjónarmiðið að því einstaka hlutverki sem opinberri þjónustu er falið og þeim anda sem þar býr að baki.

Því vill EPSU að ströngum viðmiðunum sé beitt til að meta hvort einkageirinn, samkeppnismunstrið og góðgerðafélög henti, og að þessar viðmiðanir taki til þjónustugæða, lýðræðislegrar ábyrgðarskyldu, siðferðislegra gilda og starfsréttinda ekki síður en til fjárhagslegra sjónarmiða. Að auki skiptir sköpum að þegar hugsanlegur fjárhagsávinningur af einkavæðingu og samkeppnismunstri er reiknaður að heildarkostnaðaráhrifin séu reiknuð með - þar með talin skattatekjur, ummönnun og endurþjálfun, atvinnuleysisstyrkir og kostnaðurinn við að veita þann hluta þjónustunnar sem er félagslega nauðsynlegur en ekki fjárhagslega sjálfbær. Það nægir ekki að reikna eingöngu út frá áhrifunum á einstakar fjárhagsáætlanir.

Þegar ríkisstjórnir nýta krafta starfsmanna eins vel og skilvíslega og unnt er og á ábyrgan hátt, verða þær einnig að vera tilbúnar til þess að greina þörfina á sumum sviðum opinberrar þjónustu fyrir aukinn mannafla svo bregðast megi við breytingum og auknu umfangi í efnahag, umhverfi og félagslegum aðstæðum. Þetta kallar á að nægilegu fjármagni sé veitt til þess að þróa öfluga opinbera þjónustu og til að ráða til starfa nægilega margt starfsfólk sem er hæft og hefur tilskilda menntun. Það má með sanni segja að sú nýsköpun í opinberri stjórnsýslu sem við aðhyllumst krefjist þess af ríkisstjórnum að þær standi vörð um opinbera þjónustu og auki framlög til hennar þar sem þess gerist þörf.

Af þessu leiðir að opinber stjórnsýsla verður að standast samkeppni á atvinnumarkaði með því að bjóða, á grundvelli félagslegra kjarasamninga um laun og starfsskilyrði, þau laun og starfsumhverfi sem duga til að laða að nægilega margt hæft og menntað starfsfólk Áætlanir í starfsmannamálum verða að miða að því að gera opinbera geirann samkeppnishæfari á atvinnumarkaði með því að styðja við bakið á leiðtogaefnum, veita símenntun, bjóða framaleiðir í starfi, hreyfanleika, starfsþjálfun og önnur skyld atriði, þannig að hæfni og geta starfsmanna sé ævinlega slík að þeir geti tekist á við nýjar og breyttar kröfur í þjónustu. Starfmannastjórnunarkerfi þurfa að vera í sífelldri endurskoðun og lúta mati beggja aðila í sameiningu svo hægt verði að þætta ofangreind atriði og önnur, svo sem sérstök málefni eldri og elstu starfmanna hins opinbera (í samhenginu: meðalaldur opinberra starfsmanna hækkar) inn í þróunaráætlanir.

Í þessu samhengi fögnum við orðsendingu stjórnar Evrópusambandsins Nýsköpun vinnuskipulagsins - jákvæð aðferð til breytinga
(Modernising the organisation of work - a positive approach to change), en þó þykir okkur miður hve lítið þar er fjallað um opinbera þjónustu, en það undirstrikar þörfina fyrir atvinnuveitendur í opinberri stjórnsýslu að starfa með félagssamtökum opinberra starfsmanna að því að starfsmannamál opinbera geirans verði fullgildur þáttur í mótun framtíðarstefnu Evrópusambandsins. Eins og fram kemur í orðsendingunni, þá er "samstarf aðila lykill að velgengni" og "það er brýnt að samningsaðilar taki forystuhlutverk í nýsköpunarferlinu".

Rétt eins og við álítum að þau grundvallaratriði sem sett eru fram í ofangreindri orðsendingu geti nýst til þróunar á aðlögunarferlinu sem stjórnsýslur landanna krefjast, skorum við á ríkisstjórnir að tileinka sér annan "hornstein" í starfmannastefnunni sem lýst er í orðsendingunni, en það er jafnrétti. EPSU er þeirrar skoðunar að átak að jöfnum rétti kvenna og minnihlutahópa sé nauðsynlegur þáttur í nýsköpun þótt oft sé litið fram hjá honum, eins og sést best á því að konur og litað fólk gegna hlutfallslega sjaldan framkvæmdastjórastöðum. Við álítum að í öllu nýsköpunarferlinu, frá hönnum, framkvæmd og að endurskoðun eigi að greina sérstaklega og á nákvæman hátt áhrif þess á konur og minnihlutahópa með þátttökuferlum þar sem þessir hópar eiga sérstaka fulltrúa.

Í hnotskurn má segja að EPSU hræðist ekki breytingar, en ef opinberir

starfsmenn og samtök þeirra eiga að taka þátt í nýsköpun - sem við ekki einungis samþykkjum heldur krefjumst - þá skiptir höfuðmáli að þeir taki þátt á öllum stigum. Við álítum að samráð, samvinna og samningar við starfsmannafélög um öll atriði nýsköpunar sé ekki aðeins grundvallaratriði, heldur hvetji það til þess að opinberir starfsmenn og aðrir ríkisstarfsmenn nýti þekkingu sína og reynslu til þess að mynda nýsköpun og hrinda henni í framkvæmd. Við erum þess fullviss, að með því að setja upp nýsköpunarferli sem starfsmenn og samtök þeirra taka þátt í á kerfisbundinn hátt geta ríkisstjórnir og vinnuveitendur nýtt betur það vannýtta afl sem felst í uppsafnaðri þekkingu og reynslu starfsmanna á því hvernig draga má úr sóun, auka framleiðni og auka gæðin.