Inngangur

Ný lög um fæðingar- og foreldraorlof voru samþykkt á Alþingi vorið 2000. Ákvæðin um foreldraorlof tóku þegar gildi en ákvæðin um fæðingarorlof taka gildi 1. janúar 2001.

Lögin um fæðingar- og foreldraorlof eiga sér langan aðdraganda og hafa samtök opinberra starfsmanna komið að mótun þeirra frá fyrstu tíð. Upphaflega voru lög um fæðingarorlof sett árið 1954 og var haft samstarf við BSRB við lagagerðina, en þá voru flestir opinberir starfsmenn innan vébanda BSRB.

Í lögunum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá árinu 1996 er kveðið á um að samið skuli um ýmis réttindamál við samtök opinberra starfsmanna og þau færð inn í kjarasamninga.

Eftir alllangan aðdraganda hófust á árinu 1999 viðræður BHM, BSRB og KÍ við ríki og sveitarfélög um réttindamálin, þar með talið fæðingarorlofið. Í framhaldi af þeim var lagt fram frumvarp um fæðingar- og foreldraorlof sem byggði á þeim grundvallarhugmyndum sem samtökin höfðu lagt fram.

Samkvæmt lögunum er stofnaður Fæðingarorlofssjóður sem allir atvinnurekendur greiða í ákveðið hlutfall af launum starfsmanna sinna. Samtök opinberra starfsmanna gerðu þá kröfu að þau réttindi sem opinberir starfsmenn hefðu fyrir gildistöku nýrra laga yrðu í engu lakari og tókst að tryggja það með stofnun fjölskyldu- og styrktarsjóðsins sem greiða mun mismun skv. eldri réttindum þannig að opinberir starfsmenn haldi ekki lakari rétti en þeir hafa haft skv. reglugerð nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins.

Lög um fæðingar- og foreldraorlof sem samþykkt voru vorið 2000 koma í beinu framhaldi af viðræðum opinberra starfsmanna við ríki og sveitarfélög og náðust með þeim ýmsar réttarbætur. Auk Fæðingarorlofssjóðs má t.d. nefna þriggja mánaða fæðingarorlof fyrir föður sem tryggja á barni samvistir við föður. Þá er 13 vikna foreldraorlof nýjung í réttindamálum jafnt á opinbera sem á almenna vinnumarkaðinum. Ýmislegt fleira má telja til eins og aukin réttindi vegna veikinda barns eða móður, fjölburafæðingar, fósturláts og andvanafæðingar.

Markmið

Höfuðmarkmið laganna um fæðingar- og foreldraorlof er að tryggja barni samvistir við móður og föður. Það er gert með því að jafna rétt kvenna og karla svo kynin geti samræmt þær skyldur sem þeim eru lagðar á herðar í starfi og fjölskyldulífi.

Samkvæmt lögunum á móðir rétt á þriggja mánaða fæðingarorlofi og faðir einnig. Sá réttur er ekki framseljanlegur á milli foreldra þannig að kjósi annað hvort þeirra að nýta ekki sjálft sinn rétt fellur hann niður. Þá eiga foreldrarnir þrjá mánuði til viðbótar sameiginlega sem þeir geta ráðið hvernig þeir nýta.

Stofnun Fæðingarorlofssjóðs sem fjármagnaður er með tryggingagjaldi var ein meginforsendan svo unnt væri að ná þeim markmiðum sem sett voru með lögunum, einkum hvað varðar jafnréttissjónarmiðin.

Með aukinni þátttöku kvenna á vinnumarkaði hafa komið fram breytt viðhorf til hlutverka og verkaskiptingar kvenna og karla í samfélaginu. Forsenda þess að karlar og konur geti tekið jafnan þátt í launavinnu sem og öðrum störfum utan heimilis er að þau skipti með sér umönnun barna sinna.Úr greinargerð með frumvarpinu

Í greinargerð með frumvarpinu er lögð mikil áhersla á að konur og karlar eigi jafnan rétt til fæðingarorlofs og bent er á að margir feður hafi farið á mis við samvistir við börn sín og er þar vísað í könnun sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerði árið 1995, en samkvæmt niðurstöðu hennar vilja velflestir karlmenn samræma atvinnuþátttöku og uppeldi barna. Frumvarpinu er ætlað að „auðvelda útivinnandi foreldrum, bæði mæðrum og feðrum, að samræma þær skyldur sem þeim eru lagðar á herðar í starfi og fjölskyldulífi.“

Að þessu markmiði er unnið með því að lengja feðraorlofið í áföngum í þrjá mánuði og hafa þrjá mánuði valfrjálsa milli foreldra.

Fæðingarorlof

Þegar lögin verða komin að fullu til framkvæmda í ársbyrjun 2003 verður réttur foreldra til fæðingarorlofs níu mánuðir nema umgengnisréttur forsjárlauss foreldris sé ekki fyrir hendi. Þar af er sjálfstæður réttur móður þrír mánuðir og sjálfstæður réttur föður þrír mánuðir. Með sjálfstæðum rétti er átt við að foreldrið geti ekki framselt hann til hins foreldrisins.

Sjálfstæður réttur foreldra til töku fæðingarorlofs:
Hvort foreldri um sig á sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur. Þessi réttur er ekki framseljanlegur.

Í greinargerð með frumvarpinu segir að það að rétturinn sé ekki framseljanlegur sé eitt af lykilatriðum þess að frumvarpið nái markmiðum sínum, en tilgangurinn er m.a. sá að hvetja karla til að gegna skyldum sínum gagnvart börnum og fjölskyldulífi til jafns við konur. Jafnframt er með þessu stuðlað að aukinni atvinnuþátttöku kvenna og báðum foreldrum gert auðveldara að samræma þær skyldur sem þeim eru lagðar á herðar í starfi og fjölskyldulífi.

Eina undanþágan frá banni við framsali fæðingarorlofs er ef annað foreldrið andast áður en barnið nær 18 mánaða aldri. Færist þá réttur sem ekki hefur verið nýttur yfir til eftirlifandi foreldris.

Lenging í áföngum

Lenging á sjálfstæðum rétti föður til töku fæðingarorlofs í þrjá mánuði á sér stað í áföngum. Tvær vikur bætast við í fyrsta áfanga 1. janúar 2001 til viðbótar þeim tveimur sem faðir á rétt á nú. Einn mánuður bætist við 1. janúar 2002 og 1. janúar 2003 verður hið nýja kerfi að fullu komið til framkvæmda. Konur og karlar eiga þá sama rétt til fæðingarorlofs hvort sem þau eru á opinbera eða almenna vinnumarkaðinum eða eru sjálfstætt starfandi.

Sameiginlegur réttur foreldra til töku fæðingarorlofs:
Foreldrar eiga sameiginlegan rétt á þremur mánuðum til viðbótar sem annað foreldrið getur tekið í heild eða foreldrar skipt því með sér.

Auk þessa sjálfstæða réttar eiga foreldrarnir rétt á þremur mánuðum til viðbótar sem þeir geta skipt með sér eða annað foreldrið tekið í heild. Engar kvaðir eru á því hvernig sá réttur er nýttur fyrir utan að taka þarf út allan fæðingarorlofsréttinn áður en barnið nær 18 mánaða aldri. Enginn er hins vegar skyldaður til að taka fæðingarorlof fyrir utan að móður er skylt að vera í fæðingarorlofi að minnsta kosti fyrstu tvær vikurnar eftir að barn fæðist.

Réttur stofnast við fæðingu

Rétturinn til fæðingarorlofs stofnast við fæðingu barns. Þó er konu heimilt að hefja töku fæðingarorlofs allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag sem staðfestur skal með læknisvottorði. Við ættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur er miðað við þann tíma þegar barnið kemur inn á heimilið en heimilt er að fæðingarorlofið hefjist við upphaf ferðar ef sækja þarf barn til annarra landa.

Réttur forsjárlauss foreldris til töku fæðingarorlofs:
Samþykki forsjárforeldris um að forsjárlausa foreldrið hafi umgengni við barnið þann tíma sem fæðingarorlofið stendur yfir verður að liggja fyrir.

Almennt er réttur foreldris bundinn við að það fari sjálft með forsjá barnsins eða hafi sameiginlega forsjá ásamt hinu foreldri þess þegar taka fæðingarorlofs hefst. Maki eða sambúðarmaki á ekki rétt á fæðingarorlofi.

Forsjárlausir foreldrar:
Forsjárlausir foreldrar eru ekki útilokaðir með lögunum. Þeir eiga rétt á fæðingarorlofi liggi samþykki forsjárforeldris fyrir.

Fjölburafæðingar:
Sameiginlegur réttur á lengingu fæðingarorlofs um þrjá mánuði fyrir hvert barn umfram eitt.

Foreldrar eiga sameiginlegan rétt á lengingu fæðingarorlofs um þrjá mánuði fyrir hvert barn sem fæðist umfram eitt. Rétturinn er sameiginlegur þannig að foreldrar geta ráðið sjálfir hvernig honum er ráðstafað.

Sama gildir fyrir ættleiðendur sem ættleiða fleiri en eitt barn í einu eða taka fleiri en eitt barn í varanlegt fóstur á sama tíma.

Andvanafæðing og fósturlát:
Sameiginlegur réttur í þrjá mánuði við andvanafæðingu eftir 22ja vikna meðgöngu.
Sameiginlegur réttur í tvo mánuði við fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu.

Foreldrar eiga sameiginlegan rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði ef um er að ræða andvanafæðingu eftir 22 vikna meðgöngu. Sé um að ræða fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu eiga þeir sameiginlegan rétt á tveimur mánuðum. Einungis er heimilt að taka út orlofið næstu þrjá mánuði eftir andvanafæðingu eða tvo mánuði eftir fósturlát.

Veikindi barns eða móður:
Þurfi barn að dvelja á sjúkrahúsi lengur en sjö daga í beinu framhaldi af fæðingu má framlengja sameiginlegan rétt foreldra um þann dagafjölda sem barnið er á sjúkrahúsi í allt að fjóra mánuði.
Heimilt er að framlengja fæðingarorlof móður um allt að tvo mánuði vegna alvarlegra veikinda hennar í tengslum við fæðingu.

Heimilt er að framlengja sameiginlegan rétt foreldra til fæðingarstyrks um allt að þrjá mánuði vegna alvarlegs sjúkleika barns sem krefst nánari umönnunar foreldris.

Ef þungaðri konu er nauðsynlegt af heilsufarsástæðum að leggja niður launuð störf meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag barns á hún rétt á greiðslum í fæðingarorlofi þann tíma en þó aldrei lengur en tvo mánuði án þess að það skerði fæðingarorlofið eftir fæðingu.

Öryggi og heilbrigði á vinnustöðum fyrir konur sem eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða eru með barn á brjósti:
Atvinnurekanda ber að breyta tímabundið vinnuskilyrðum og/eða vinnutíma, fela þeim önnur verkefni, eða veita leyfi frá störfum.

Sérstakt ákvæði er um öryggi og heilbrigði á vinnustöðum fyrir konur sem eru þungaðar, hafa nýlega alið barn eða eru með barn á brjósti.

Ef sýnt þykir að öryggi konunnar sé hætta búin samkvæmt sérstöku mati skal vinnuveitandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi hennar. Það gerir hann með því að breyta tímabundið vinnuskilyrðum og eða vinnutíma viðkomandi. Verði því ekki við komið af tæknilegum ástæðum skal atvinnurekandinn fela viðkomandi önnur verkefni en að öðrum kosti veita henni leyfi frá störfum í svo langan tíma sem nauðsynlegt er til að vernda öryggi hennar og heilbrigði.

Þær breytingar sem teljast nauðsynlegar á vinnuskilyrðum þungaðrar konu skulu ekki hafa áhrif á launakjör hennar til lækkunar eða á önnur starfstengd réttindi. Ef veita þarf þungaðri konu leyfi frá störfum á hún rétt á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði eins og hún væri í fæðingarorlofi án þess að það skerði fæðingarorlofið eftir fæðingu.

Tilhögun fæðingarorlofs

Sveigjanleiki er á tilhögun fæðingarorlofs.

Heimilt er að taka fæðingarorlof í einu lagi.
Skipta niður á fleiri tímabil.
Minnkað starfshlutfall.

Heimilt er að taka fæðingarorlof í einu lagi. Er þá átt við að foreldri geti tekið þá þrjá mánuði sem það á sjálfstæðan rétt til auk þess tíma sem það ætlar að taka af þeim mánuðum sem sameiginlegir eru.

Dæmi: Móðir og faðir eiga samtals 9 mánuði í fæðingarorlof.
Móðirin tekur 5 mánuði sem hún skiptir þannig að hún er í fæðingarorlofi í 4 mánuði strax eftir fæðingu og í 2 mánuði vinnur hún hálfan daginn og er í fæðingarorlofi hálfan daginn.
Faðirinn tekur fæðingarorlof í mánuð strax eftir fæðingu barnsins. Tekur svo 2 mánuði á sama tíma og móðirin er í hálfu starfi. Þegar móðirin er farin að vinna allan daginn tekur faðirinn einn mánuð í fæðingarorlof.

Með samkomulagi við atvinnurekanda er starfsmanni heimilt að skipta fæðingarorlofinu niður á fleiri tímabil og/eða það verði tekið samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Þó má aldrei taka fæðingarorlof skemur en viku í senn. Því getur starfsmaður verið að hluta til í starfi og gætu foreldrar þannig t.d. verið í fæðingarorlofi á sama tíma. Þá getur foreldri farið í 12 mánaða fæðingarorlof á hálfum greiðslum eins og verið hefur hjá ríki og sveitarfélögum.

Sveigjanleiki

Þessi sveigjanleiki er háður samkomulagi við atvinnurekanda sem ber að leitast við að koma til móts við óskir starfsmanns um tilhögun fæðingarorlofs. Náist ekki samkomulag á starfsmaður jafnan rétt á að taka fæðingarorlof í einu lagi.

Réttur til fæðingarorlofs fellur niður er barnið nær 18 mánaða aldri.

Töku fæðingarorlofs skal þó vera lokið þegar barn nær 18 mánaða aldri.

Tilkynna þarf atvinnurekanda á formlegu eyðublaði um töku fæðingarorlofs minnst 8 vikum fyrir fyrirhugaðan fæðingardag barns.

Þegar starfsmaður hyggst nýta sér rétt til fæðingarorlofs skal hann tilkynna atvinnurekanda sínum það eins fljótt og kostur er og í síðasta lagi átta vikum fyrir áætlaðan fæðingardag barns. Þykir sá fyrirvari hæfilegur til þess að atvinnurekandi geti gert nauðsynlegar ráðstafanir, svo sem að ráða staðgengil eða þjálfa annan starfsmann til að sinna verkefnum viðkomandi starfsmanns meðan á orlofinu stendur. Ef konan vill breyta áður tilkynntum upphafsdegi þarf hún að gera það þremur vikum fyrir hinn nýja fyrirhugaða upphafsdag fæðingarorlofs. Tilkynning til atvinnurekanda þarf að vera skrifleg og skal atvinnurekandi árita hana þar sem fram kemur hvaða dag hún er móttekin. Í tilkynningunni á að koma fram upphafsdagur, lengd og tilhögun fæðingarorlofs sem og fyrirhuguð skipting sameiginlegs orlofs milli foreldra barns. Þetta er nauðsynlegt til að auðvelda úrlausn ef upp koma deilur um töku orlofs. Sérstakt eyðublað sem fullnægir þessari skyldu liggur frammi hjá flestum stofnunum og stéttarfélögum starfsmanna. Atvinnurekandi hefur viku frá móttöku tilkynningar til að koma á framfæri óskum um aðra tilhögun á fæðingarorlofi og skal það gert skriflega. Ef ekki næst samkomulag á starfsmaður alltaf rétt á að taka fæðingarorlof í heilu lagi frá þeim upphafsdegi sem starfsmaður ákveður.

Vernd réttinda

Foreldri greiðir að lágmarki 4% í lífeyrissjóð og Fæðingarorlofssjóður að lágmarki 6%. Heimilt er að greiða í séreignarsjóð og greiðir Fæðingarorlofssjóður lögbundið framlag á móti. Þá er heimilt að semja um auknar greiðslur í kjarasamningum. Á meðan starfsmaður er í fæðingarorlofi reiknast sá tími sem starfstími og vinnur starfsmaður sér á meðan inn rétt til orlofstöku og lengingar orlofs samkvæmt kjarasamningum, starfsaldurshækkunar, veikindarétt, uppsagnarfrest og rétt til atvinnuleysisbóta.

Foreldri greiðir í lífeyrissjóð og Fæðingarorlofssjóður greiðir mótframlag.
Heimilt er að greiða í séreignarsjóð og greiðir Fæðingarorlofssjóður lögbundið framlag á móti.
Fæðingarorlof reiknast til starfstíma við mat á starfstengdum réttindum.
Ráðningarsamband helst óbreytt og réttur til að hverfa að sama starfi eða sambærilegu starfi er tryggður.

Greiðslur í fæðingarorlofi

Fæðingarorlofssjóður annast greiðslur í fæðingarorlofi, en hann er fjármagnaður með hluta af tryggingagjaldi. Foreldri öðlast rétt til greiðslna úr sjóðnum eftir að hafa verið samfellt í sex mánuði á innlendum vinnumarkaði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs.

Fæðingarorlofssjóður annast greiðslur í fæðingarorlofi.
Foreldri öðlast rétt til greiðslna úr sjóðnum eftir að hafa verið samfellt í sex mánuði á vinnumarkaði innan EES fyrir upphafsdag fæðingarorlofs og þar af a.m.k. einn mánuð innanlands.
Mánaðarleg greiðsla starfsmanns í fæðingarorlofi verður 80% af meðaltali heildarlauna.
Miða skal við 12 mánaða samfellt tímabil sem lýkur 2 mánuðum fyrir upphafsdag fæðingarorlofs.

Starfstíma foreldris í öðrum EES-ríkjum á að taka til greina hafi foreldri unnið hér á landi a.m.k. einn mánuð á síðustu sex mánuðum fyrir upphafsdag fæðingarorlofs.

Mánaðarleg greiðsla til starfsmanns er 80% af meðaltali heildarlauna. Ekki skiptir máli hvort foreldri hafi verið í vinnu hjá fleirum en einum atvinnurekanda. Til heildarlauna teljast hvers konar laun og aðrar þóknanir skv. lögum um tryggingagjald.

Þetta nýja greiðslufyrirkomulag miðast við 12 mánaða samfellt tímabil sem lýkur tveimur mánuðum fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. Er hér átt við almanaksmánuði. Hafi foreldri verið skemur en 14 mánuði á vinnumarkaði en lengur en sex mánuði skal miðað við meðalheildarlaun þess yfir það tímabil sem það hefur unnið að undanskildum tveimur mánuðum fyrir upphafsdag fæðingarorlofs. Er þá að lágmarki unnt að miða við fjögurra mánaða vinnutímabil vinni foreldri í sex mánuði fyrir upphafsdag fæðingarorlofs.

Samkvæmt lögunum skal greiðsla í fæðingarorlofi foreldris í 25%-49% starfi aldrei vera lægri en 54.021 kr og greiðsla til foreldris í 50%-100% starfi aldrei vera lægri en sem nemur 74.867 á mánuði (Miðað við 1. jan. 2001).

Umsókn í Fæðingarorlofssjóð

Sækja þarf um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði minnst 6 vikum fyrir áætlaðan fæðingardag barns.

Sækja þarf um greiðslu í fæðingarorlofi til Tryggingastofnunar ríkisins, en Fæðingarorlofssjóður er í vörslu hennar, sex vikum fyrir áætlaðan fæðingardag. Ef kona vill hefja orlof sitt fyrir áætlaðan fæðingardag, þarf hún að tilkynna það þremur vikum fyrir fyrirhugaðan upphafsdag fæðingarorlofs. Þessi umsókn á að vera skrifleg og þar þarf að tilgreina upphafsdag, lengd og tilhögun og skiptingu sameiginlegs fæðingarorlofs milli foreldra. Hægt er að nálgast umsóknareyðublöð m.a. á heimasíðu Tryggingastofnunar ríkisins auk þess sem þau liggja frammi á heilsugæslustöðvum.

Fjölskyldu- og styrktarsjóður

Fyrir gildistöku nýju laganna fengu konur á opinbera vinnumarkaðinum greidda 3 mánuði á fullum launum og 3 mánuði á dagvinnulaunum eftir 6 mánuði í starfi skv. reglugerð um barnsburðarleyf starfsmanna ríkisins. Lögin sem tóku gildi í sumarbyrjun 2000 gera hins vegar ráð fyrir að konur fái 80% af heildarlaunum í þrjá mánuði og þrjá mánuði sameiginlega með föður einnig á 80% af heildarlaunum. Greiðslur úr fjölskyldu- og styrktarsjóði munu brúa mismun sem kann að verða á launagreiðslum til kvenna.

Fjölskyldu- og styrktarsjóður greiðir mismun ef sýnt þykir að kona hefði fengið hærri greiðslur eftir reglugerð um barnsburðarleyfi en hún fær úr Fæðingarorlofssjóði.
Hluti af 0,41% iðgjaldi launagreiðanda í fjölskyldu- og styrktarsjóð fer til að greiða mismuninn.

Fjölskyldu- og styrktarsjóður var stofnaður samkvæmt samkomulagi BHM, BSRB og KÍ við fjármálaráðherra, Reykjavíkurborg og Launanefnd sveitarfélaga sem undirritað var 24. október 2000. Hlutverk sjóðsins er m.a. að greiða mismun ef sýnt þykir að kona hefði fengið hærri greiðslur eftir reglugerðinni um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins en hún fær úr Fæðingarorlofssjóði. Með þessu samkomulagi er tryggt að þær konur sem eru félagsmenn í aðildarfélögum BHM, BSRB og KÍ og hafa verið a.m.k. í 25% starfi samfellt í 6 mánuði fyrir fæðingarorlof hjá sama launagreiðanda og eru með gilda ráðningu við upphaf orlofsins, njóti ekki lakari greiðslna í fæðingarorlofi en þær hefðu notið samkvæmt áður gildandi reglugerð um barnsburðarleyfi.

Dæmi: Kona er með 150 þúsund krónur á mánuði í heildarlaun. Af því eru 100 þúsund krónur dagvinnulaun.
Hún fer í fæðingarorlof í sex mánuði.
Fæðingarorlofssjóður (nýja kerfið) greiðir 720 þúsund.
Reglugerðin (gamla kerfið): 750 þúsund.
Fjölskyldu- og styrktarsjóður greiðir mismuninn 30 þúsund.

Fjölskyldu- og styrktarsjóður er fjármagnaður með iðgjöldum launagreiðenda og greiða launagreiðendur 0,41% iðgjald af heildarlaunum starfsmanns í sjóðinn. Hann annast greiðslur til félagsmanna aðildarfélaga BHM, BSRB og KÍ í fæðingarorlofi ef greiða þarf mismun og er auk þess stofnsjóður fyrir styrktar- og sjúkrasjóði aðildarfélaganna. Sá hluti sem lýtur að fæðingarorlofinu er sameiginlega á vettvangi BHM, BSRB og KÍ en hinum hlutanum geta stéttarfélögin ráðstafað sjálf ef þau kjósa.

Ráðningarsambandi starfsmanns og atvinnurekanda er viðhaldið á orlofstímanum. Óheimilt er að segja starfsmanni upp vegna þess að hann hefur tilkynnt um töku fæðingarorlofs eða þegar hann er í fæðingarorlofi.

Brjóti atvinnurekandi gegn ákvæðum laga um fæðingar- og foreldraorlof er hann skaðabótaskyldur.

Ferillinn

Í síðasta lagi 8 vikum fyrir áætlaðan fæðingardag barns tilkynna foreldrar, bæði verðandi móðir og verðandi faðir, atvinnurekendum sínum á þar til gerðum eyðublöðum hvernig þau hyggjast skipuleggja fæðingarorlofið. Eyðublað er hægt að nálgast hjá flestum stofnunum og á skrifstofum stéttarfélaga.

Atvinnurekandinn hefur viku til að leggja fram skriflega aðrar óskir um tilhögun fæðingarorlofs.

Í síðasta lagi sex vikum fyrir áætlaðan fæðingardag barns þarf að sækja um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði en hann er í vörslu Tryggingastofnunar ríkisins. Til þess að tryggt sé að öll félagsleg réttindi haldist í fæðingarorlofi er nauðsynlegt að taka fram til hvaða stéttarfélags viðkomandi greiðir. Hægt er að nálgast umsóknareyðublöð á heimasíðu Tryggingastofnunar auk þess sem þau liggja frammi á heilsugæslustöðvum.

Ekki þarf að sækja sérstaklega um greiðslur úr fjöskyldu- og styrktarsjóði vegna mismunar á greiðslum skv. lögunum og launum samkvæmt reglugerð um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. Forstöðumaður sendir vottorð um starfskjör til fjölskyldu- og styrktarsjóðs sem reiknar út mismuninn og greiðir inn á reikning starfsmanns.

Foreldraorlof

Foreldraorlofið er nýjung. Það er ætlað til umönnunar barns starfsmanns. Það veitir foreldri sjálfstæðan rétt til að taka 13 vikna launalaust leyfi eftir að hafa starfað samfellt í sex mánuði hjá sama vinnuveitanda. Rétturinn fellur niður þegar barnið nær átta ára aldri.

Lögin eru ekki afturvirk nema að hluta og gilda fyrir foreldra barna sem fædd eru, ættleidd eða tekin í fóstur 1. janúar 1998 eða síðar.

Sjálfstæður réttur foreldris til foreldraorlofs án launa í 13 vikur.
Gildir vegna barna sem eru fædd 1. janúar 1998 eða síðar.
Heimilt er að taka það í einu lagi eða eftir samkomulagi við atvinnurekanda.
Fellur niður við átta ára aldur barns.

Heimilt er að taka foreldraorlofið í einu lagi eða skipta því og er heimilt að hver hluti þess vari skemur en í viku. Eigi starfsmaður rétt á lengra foreldraorlofi en 13 vikur, þ.e. eigi hann fleiri en eitt barn undir 8 ára aldri, getur hann þó ekki sótt um lengra foreldraorlof en 13 vikur á einu og sama árinu nema til komi sérstakt samþykki atvinnurekanda.

Rétturinn nær einnig til forsjárlausra foreldra. Sá réttur er ekki skilyrtur samþykki þess foreldris sem fer með forsjá eins og rétturinn til fæðingarorlofs. Í greinargerðinni með frumvarpinu segir að ástæðan sé meðal annars sú að heimilt er að taka foreldraorlof skemur en eina viku og taka foreldraorlofs forsjárlauss foreldris því vel samræmanlegt þeim umgengnisrétti sem það á rétt á.

Tilkynning

Starfsmaður þarf að tilkynna atvinnurekanda með minnst sex vikna fyrirvara að hann ætli að nýta sér rétt sinn til foreldraorlofs. Tilkynning þarf að vera skrifleg og í henni á að koma fram upphafsdagur, lengd og tilhögun orlofs. Atvinnurekandi á að árita á tilkynninguna hvaða dag hún er móttekin og afhenda starfsmanni síðan afrit hennar. Atvinnurekandinn þarf að skrá töku foreldraorlofs starfsmanns þannig að starfsmaður geti fengið vottorð um fjölda tekinna foreldraorlofsdaga óski hann þess.

Atvinnurekandi getur að höfðu samráði við starfsmann ákveðið breytta tilhögun á töku foreldraorlofs. Til þess þarf hann að hafa gildar ástæður, t.d. að álagstími fari í hönd þegar starfsmaður hyggst taka foreldraorlof eða ef ekki tekst að finna staðgengil ef þess er þörf.

Atvinnurekandi þarf að tilkynna breytingarnar formlega innan viku frá móttöku tilkynningar starfsmanns um foreldraorlof. Í tilkynningunni þurfa að koma fram ástæður sem liggja að baki breyttri tilhögun og ef um frestun er að ræða þarf að taka fram hversu lengi hún varir. Sú frestun getur aldrei varað lengur en í sex mánuði nema starfsmaður samþykki það. Atvinnurekandi getur ekki frestað foreldraorlofi ef barn veikist eða ef það er tekið í beinu framhaldi af fæðingarorlofi. Þá framlengist réttur til töku foreldraorlofs um eitt ár ef starfsmaður þarf að fresta því á áttunda ári barnsins.

Ráðningarsambandi viðhaldið

Ráðningarsambandi starfsmanns og atvinnurekanda er viðhaldið á orlofstímanum. Óheimilt er að segja starfsmanni upp vegna þess að hann hefur tilkynnt um töku foreldraorlofs eða þegar hann er í foreldraorlofi. Starfsmanni er tryggður réttur til að hverfa aftur að starfi sínu að loknu orlofinu. Sé þess ekki kostur á hann rétt á sambærilegu starfi hjá atvinnurekandanum í samræmi við ráðningarsamninginn.

Brjóti atvinnurekandi gegn ákvæðum laga um fæðingar- og foreldraorlof er hann skaðabótaskyldur.

---