Lögmætisreglan

Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um þrískiptingu ríkisvaldsins og setur ákvæðið valdheimildum framkvæmdarvaldsins mikilvægar skorður. Undirstöðuregla íslenskrar stjórnskipunar felur í sér að stjórnvöld eru bundin af lögum.[1]

Í lögmætisreglunni felst að ákvarðanir stjórnvalda skuli almennt eiga sér stoð í lögum, þ.e.a.s stjórnvöld geta samkvæmt reglunni ekki íþyngt borgurunum með ákvörðunum sínum nema viðhlítandi heimild sé til þess í lögum. Einnig setur reglan þær skorður að ákvarðanir stjórnvalda mega ekki ganga í berhögg við stjórnarskrá, lög eða reglugerðir. Ef ákvörðun brýtur í bága við lög er hún ólögmæt að efni til og almennt er viðurkennt að hún sé ógildanleg.[2]

Til að skýra nánar hvernig formregla lögmætisreglunnar kemur til kasta við málsmeðferð vegna stöðuveitingar er ágætt að skoða neðangreindan dóm.

Í Hrd. 1997, bls. 1544 (nr. 310/1996) krafðist V þess að ráðning E í auglýsta stöðu grunnskólakennara við grunnskólann í Skógum yrði dæmd ólögmæt. V sem hafði full réttindi sem grunnskólakennari sótti um stöðuna líkt og E sem var menntuð fóstra. E hafði verið veitt undanþága frá menntamálaráðuneytinu til að geta hlotið starfið þar sem lögbundið er að óheimilt er að ráða aðra en einstaklinga sem eru með réttindi grunnskólakennara. Málið var einstakt að því leyti að ekki hafði áður verið gripið til þess ráðs að heimila undanþágu frá starfsmenntunarskilyrðum, ef völ var á grunnskólakennara með full réttindi. Taldi V að menntamálaráðuneytið hefði staðið að veitingu undanþágu vegna E með ómálefnalegum hætti og stjórnsýslureglur hafi verið brotnar. Hæstiréttur sagði í niðurstöðum sínum: „Forsjárdeilur, sem áfrýjandi kann að hafa átt í vegna barna sinna, geta samkvæmt efni sínu ekkí komið til skoðunar við veitingu kennarastöðu, og deilur, sem áfrýjandi kann að hafa átt við hreppsnefnd um innheimtu gjalda til hreppsins, ekki að heldur. Ósannað er, að ráðning hans myndi hafa valdið almennri úlfúð í hreppnum. Skólayfirvöld verða því með tilvísun til framanskráðs talin hafa brotið rétt á áfrýjanda.“

[1]

Gaukur Jörundsson: „Um eignarnám“, bls. 9

[2]

Páll Hreinsson: Starfsskilyrði stjórnvalda, bls. 17-18